Khàn giọng kéo dài tưởng viêm họng, hóa ra trào ngược dạ dày

"Lúc đầu tôi tưởng chỉ là viêm họng. Khàn giọng nhẹ, ho khan vào buổi sáng. Tôi uống nước ấm, súc miệng nước muối, dùng thuốc ngậm, thậm chí kháng sinh, mà mãi không khỏi. Đi khám tai mũi họng, bác sĩ nói thanh quản bình thường. Sau một thời gian, tôi bắt đầu ợ hơi, nóng rát cổ. Lúc ấy tôi mới biết mình bị trào ngược dạ dày thực quản."

Đây là một câu chuyện hoàn toàn có thật – cũng là thực trạng của hàng triệu người. Những triệu chứng không rõ ràng, tưởng chừng như không liên quan đến dạ dày lại là dấu hiệu báo động của một bệnh lý âm thầm nhưng phổ biến: trào ngược dạ dày thực quản (GERD).

Thực tế đáng báo động:

Theo WHO, 20-30% dân số châu Á mắc GERD, trong đó 60% không nhận biết do triệu chứng không điển hình.
45% bệnh nhân khàn giọng mạn tính có nguyên nhân từ trào ngược (Nghiên cứu đăng trên Journal of Voice).

Trong nhiều trường hợp, khàn giọng, ho kéo dài, cảm giác vướng nghẹn ở cổ họng, viêm họng mạn tính không rõ nguyên nhân… chính là do dịch axit từ dạ dày trào ngược lên gây viêm tại vùng thanh quản và họng. Vậy, căn bệnh "trào ngược dạ dày" này thực chất là gì và tại sao nó lại có những biểu hiện đa dạng đến vậy?

Dấu hiệu người bệnh cần biết

Trào ngược dạ dày thực quản (GERD) là tình trạng dịch vị (bao gồm axit, enzyme tiêu hóa) từ dạ dày trào ngược lên thực quản, gây tổn thương niêm mạc thực quản và các triệu chứng khó chịu.

Cơ chế bệnh sinh hiện đại: Nguyên nhân chính là sự suy yếu hoặc rối loạn chức năng của cơ thắt thực quản dưới (LES) – một vòng cơ ngăn cách thực quản và dạ dày. Khi LES mở không đúng lúc hoặc không đóng chặt, dịch vị sẽ trào ngược lên. Các yếu tố khác bao gồm thoát vị hoành (một phần dạ dày chui qua cơ hoành lên ngực), chậm làm rỗng dạ dày, và tăng áp lực ổ bụng.

Triệu chứng điển hình:

Ợ nóng (heartburn): Cảm giác nóng rát lan từ vùng thượng vị lên ngực, đôi khi tới cổ họng.
Ợ chua (acid regurgitation): Dịch chua hoặc đắng trào lên miệng.
Triệu chứng không điển hình/ngoài thực quản: Ho mãn tính, khàn tiếng, viêm họng mãn tính, hen suyễn khó kiểm soát, đau tức ngực không do tim, khó nuốt. Những triệu chứng này thường khiến bệnh nhân nhầm lẫn với các bệnh lý khác, như câu chuyện mở đầu đã minh họa.

Chứng "Vị nghịch, phản vị" trong Y học cổ truyền

Y học cổ truyền (YHCT) đã mô tả rất rõ ràng các chứng bệnh tương tự trào ngược dạ dày với những cái tên như "vị nghịch", "phản vị", "thực quản ung".

Khái niệm YHCT:

Vị khí nghịch: Khí của tỳ vị (hệ tiêu hóa) vốn phải đi xuống (giáng) để tiêu hóa thức ăn, nhưng nay lại đi ngược lên (nghịch), gây ra các triệu chứng ợ hơi, ợ chua, buồn nôn, nôn.
Phản vị: Diễn tả sự không thuận chiều của khí cơ và dịch vị, tương tự trào ngược.

Nguyên nhân theo YHCT: YHCT tập trung vào sự mất cân bằng trong các tạng phủ, đặc biệt là tỳ, vị, can và thận:

Can khí phạm vị: Đây là nguyên nhân phổ biến nhất trong xã hội hiện đại. Căng thẳng, lo âu, giận dữ (stress) làm can khí uất kết, ảnh hưởng đến chức năng điều hòa của can, từ đó xâm phạm (phạm) đến tỳ vị, gây rối loạn tiêu hóa và nghịch khí.
Tỳ vị hư hàn: Do ăn uống không điều độ (quá nhiều đồ sống lạnh, thức ăn khó tiêu), hoặc do cơ thể suy nhược, chức năng tỳ vị bị suy yếu, không đủ sức vận hóa thức ăn, dẫn đến tích trệ và khí nghịch.
Vị nhiệt, đàm nhiệt: Thường xuyên ăn đồ cay nóng, chiên xào, uống rượu bia, thuốc lá gây tích nhiệt ở vị, sinh đàm và làm hỏa bốc lên, gây ợ nóng, ợ chua.
Thận âm hư, tâm thận bất giao: Suy giảm chức năng thận (thường do tuổi tác, làm việc quá sức), thận âm không đủ để tư dưỡng, dẫn đến hỏa bốc lên trên, gây nóng rát, khó ngủ, ợ nóng.

Đối chiếu Đông - Tây: Mối liên hệ giữa stress và trào ngược trong YHHĐ rất tương đồng với thuyết "can khí phạm vị" của YHCT. Cả hai đều chỉ ra rằng yếu tố tinh thần có tác động mạnh mẽ đến hệ tiêu hóa.

Hậu quả không thể xem nhẹ của trào ngược

Nếu không được điều trị kịp thời và đúng cách, trào ngược dạ dày có thể dẫn đến nhiều biến chứng nguy hiểm:

Viêm loét thực quản: Dịch vị axit ăn mòn niêm mạc thực quản, gây viêm loét, đau đớn.
Hẹp thực quản: Do viêm loét kéo dài tạo sẹo, làm hẹp lòng thực quản, gây khó nuốt.
Barrett thực quản: Sự thay đổi bất thường của các tế bào lót thực quản, được coi là tình trạng tiền ung thư thực quản.
Ung thư thực quản: Mặc dù hiếm gặp, nhưng Barrett thực quản có thể tiến triển thành ung thư.
Ảnh hưởng chất lượng cuộc sống: Gây khó chịu, mất ngủ, suy nhược, ảnh hưởng đến công việc và sinh hoạt hàng ngày.

Tâm lý trị liệu và thức ăn chữa lành

Trong điều trị trào ngược dạ dày, ngoài thuốc men và thay đổi lối sống cơ bản, có hai khía cạnh thường bị xem nhẹ nhưng lại vô cùng quan trọng, đó là tâm lý trị liệu và sử dụng thực phẩm như một "liều thuốc chữa lành". Đây chính là nơi YHHĐ và YHCT tìm thấy sự đồng điệu sâu sắc.

Tâm lý trị liệu giải tỏa "can khí uất kết"

YHHĐ ngày càng nhận ra mối liên hệ chặt chẽ giữa não bộ và đường ruột (axis gut-brain). Căng thẳng, lo âu, trầm cảm không chỉ gây ra các triệu chứng tiêu hóa mà còn làm nặng thêm tình trạng trào ngược. Khi stress, cơ thể giải phóng hormone cortisol và các chất trung gian thần kinh, làm tăng tiết acid dạ dày, làm yếu cơ thắt thực quản dưới và làm chậm quá trình làm rỗng dạ dày. Đây chính là yếu tố "can khí uất kết" mà YHCT đã chỉ ra từ ngàn xưa.

Liệu pháp hành vi nhận thức (CBT): Giúp bệnh nhân nhận diện và thay đổi những suy nghĩ, hành vi tiêu cực góp phần gây căng thẳng.

Kỹ thuật thư giãn: Yoga, thiền định, hít thở sâu, tập chánh niệm (mindfulness) giúp giảm hoạt động của hệ thần kinh giao cảm (phản ứng "chiến đấu hay bỏ chạy") và tăng cường hệ thần kinh đối giao cảm (phản ứng "nghỉ ngơi và tiêu hóa"). Khi tâm lý được thư giãn, cơ thể sẽ có điều kiện tối ưu để tiêu hóa và phục hồi.

Tư vấn tâm lý: Đối với những trường hợp lo âu, trầm cảm nặng, việc tham vấn chuyên gia tâm lý hoặc bác sĩ tâm thần là cần thiết.

YHCT và vai trò của dưỡng tâm, an thần: YHCT tin rằng "tâm chủ thần chí", và "can chủ sơ tiết". Khi can khí uất kết (stress, nóng giận), nó sẽ ảnh hưởng đến tỳ vị, gây ra các chứng đầy bụng, khó tiêu, ợ hơi, ợ chua. Do đó, các phương pháp dưỡng tâm, an thần là vô cùng quan trọng:

Các bài thuốc an thần, sơ can lý khí: Ví dụ như Tiêu Dao Tán (giúp điều hòa can khí, giảm căng thẳng), Chu Sa An Thần Hoàn (an thần, dưỡng tâm).

Thảo dược giúp trấn tĩnh tinh thần: Tâm sen, lạc tiên, lá vông nem, long nhãn không chỉ giúp dễ ngủ mà còn làm dịu thần kinh, gián tiếp giảm tiết acid dạ dày.

Châm cứu, bấm huyệt: Các huyệt vị như Thần Môn, Thái Xung, Nội Quan, Tam Âm Giao có tác dụng điều hòa cảm xúc, giảm lo âu, từ đó hỗ trợ cải thiện các triệu chứng trào ngược.

Dược thiện cho dạ dày tổn thương

Không chỉ kiêng kỵ, việc lựa chọn thực phẩm đúng cách còn là một phần quan trọng của "liệu pháp" chữa lành cho dạ dày bị tổn thương. YHCT gọi đây là dược thiện – sự kết hợp giữa thức ăn và thuốc để tạo ra hiệu quả điều trị.

Thực phẩm giúp trung hòa acid tự nhiên:

Nghệ và mật ong: Curcumin trong nghệ có tác dụng chống viêm, làm lành vết loét, và mật ong có khả năng kháng khuẩn (Helicobacter pylori), bảo vệ niêm mạc. Nên dùng tinh bột nghệ pha với mật ong và nước ấm.
Gừng: Có tính ấm, giúp làm dịu dạ dày, giảm buồn nôn và ợ hơi. Có thể pha trà gừng hoặc thêm gừng vào các món ăn.
Chuối: Giàu kali, giúp trung hòa acid và tạo lớp màng bảo vệ niêm mạc dạ dày.
Yến mạch: Giàu chất xơ hòa tan, giúp hấp thụ acid dư thừa.

Thực phẩm dễ tiêu hóa, giảm gánh nặng cho dạ dày:

Cháo, súp: Cung cấp dinh dưỡng dạng lỏng, dễ tiêu hóa, không gây áp lực lên dạ dày.
Các loại rau củ luộc, hấp: Bí đao, khoai tây, cà rốt, rau cải xanh mềm.
Thịt nạc trắng, cá: Chế biến luộc, hấp, hạn chế chiên xào.
Các dược liệu YHCT có tác dụng kiện tỳ, hòa vị:
Dạ cẩm: Từ lâu đã được dùng trong dân gian để trị đau dạ dày, ợ hơi, ợ chua.
Chè dây: Có tác dụng diệt H. pylori, giảm viêm loét dạ dày.
Cam thảo: Giúp tạo lớp màng bảo vệ niêm mạc, giảm tiết acid.
Hoài sơn, ý dĩ: Bổ tỳ kiện vị, giúp tăng cường chức năng tiêu hóa.

Lưu ý quan trọng: Mặc dù các thực phẩm và dược liệu này có tác dụng hỗ trợ, chúng không thể thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ, đặc biệt trong giai đoạn cấp tính hoặc khi có biến chứng. Việc kết hợp cần có sự tư vấn của chuyên gia y tế.

Lắng nghe cơ thể và phối hợp đông tây y

Điều trị trào ngược dạ dày đòi hỏi sự kiên trì và phối hợp nhiều phương pháp.

YHHĐ trong điều trị trào ngược:

Thuốc: Dùng thuốc giảm tiết axit (như PPIs, H2 blockers) và thuốc trung hòa axit để giảm triệu chứng.

Lối sống: Thay đổi lối sống là yếu tố bắt buộc: nâng đầu giường, không ăn sát giờ ngủ, chia nhỏ bữa ăn, tránh thực phẩm kích thích, bỏ thuốc lá, hạn chế rượu bia, kiểm soát cân nặng.

YHCT trong hỗ trợ điều trị trào ngược:

Phương pháp: Châm cứu, bấm huyệt để điều hòa tạng phủ và giảm triệu chứng.

Thuốc YHCT: Kê toa theo thể bệnh nhằm điều hòa tỳ vị, can.

Chế độ ăn: Ưu tiên món mềm, dễ tiêu, tránh đồ sống lạnh, cay chua, nhiều dầu mỡ; ăn chậm, nhai kỹ.

Bằng cách áp dụng đồng bộ các giải pháp từ việc kiểm soát tâm lý, lựa chọn thực phẩm chữa lành cho đến việc tuân thủ phác đồ điều trị, bệnh nhân trào ngược dạ dày không chỉ giảm bớt triệu chứng mà còn cải thiện chất lượng cuộc sống một cách bền vững.

Với kinh nghiệm lâu đời và đội ngũ lương y, bác sĩ chuyên môn, Thọ Xuân Đường tự hào mang đến các phác đồ điều trị trào ngược dạ dày toàn diện, kết hợp hài hòa giữa tinh hoa y học cổ truyền và những tiến bộ của y học hiện đại, giúp bệnh nhân cải thiện triệu chứng, ngăn ngừa biến chứng và tìm lại cuộc sống thoải mái.

BS. Tuấn Dương (Thọ Xuân Đường)