Các dạng thuốc thường dùng trong y học cổ truyền

Thuốc thang sắc uống

Thuốc tán

• Thuốc dùng để uống thường nghiền thành bột mịn, dùng nước ấm để pha uống, nếu lượng ít thì pha uống trực tiếp như Thất lý tán, Hành xa tán... Có loại thuốc tán thô, sắc với nước, sau đó loại bỏ cặn bã để uống như Ngân kiều tán, Bại độc tán...
• Thuốc tán dùng ngoài thường để đắp bề mặt tổn thương hoặc nơi bị bệnh như Kim hoàng tán, Sinh cơ tán...; hoặc để nhỏ mắt hay thổi vào họng như Bát ngọc nhãn dược, Băng bằng tán.

Thuốc hoàn

• Hoàn với mật ong: các vị thuốc tán bột mịn, trộn với chất dính là mật ong để làm thành viên hoàn to và viên hoàn nhỏ. Viên hoàn mật có tính chất là nhu nhuận, tác dụng chậm và kéo dài, đồng thời có tác dụng bổ ích và dễ uống, thường dùng để điều trị bệnh mạn tính, bệnh hư nhược, ví dụ: Lý trung hoàn, Lục vị địa hoàng hoàn...
• Hoàn với nước: các vị thuốc tán bột mịn, hòa với nước, rượu, giấm, nước mật ong, nước thuốc sắc để tạo viên hoàn nhỏ. Thuốc hoàn nước so với thuốc hoàn mật thì tính chất kết dính lỏng lẻo, dễ tan nên hấp thu nhanh, dễ uống; thường dùng để điều trị nhiều loại bệnh.  Ví dụ: Phòng phong thông thánh hoàn, Tả kim hoàn...
• Hoàn với hồ: các vị thuốc tán mịn, dùng hồ bột gạo, bột mì,
• bột men làm chất kết dính để tạo viên hoàn nhỏ. Chất kết dính trong viên hoàn hồ là tương đối tốt nên viên hoàn hồ thường cứng, lâu tan hơn, khi uống thì tác dụng kéo dài hơn, giảm tác dụng phụ không mong muốn, giảm kích thích đối với tỳ vị. Ví dụ: Đan xa hoàn...
• Hoàn cô đặc: lấy một phần của các vị thuốc hoặc bài thuốc sắc chiết rồi cô đặc thành dạng cao lỏng, sau đó trộn đều với các vị thuốc còn lại đã tán bột mịn thành dạng khô, bột thô. Sau đó, tiếp tục trộn với mật ong hoặc nước hoặc nước sắc thuốc để thành viên hoàn. Loại hoàn này có hàm lượng thuốc đạt hiệu quả cao, thể tích nhỏ, liều uống nhỏ, dễ uống nên thích hợp điều trị nhiều loại bệnh.

Thuốc cao

• Cao lỏng: đun dược liệu với nước nhiều lần đến khi đạt yêu cầu, bỏ chất cặn bã và cô đặc thích hợp thành cao lỏng, tiếp tục đun với mật ong hoặc đường thành dịch cô đặc (lượng đường hay mật ong không được vượt quá 03 lần cao lỏng). Đặc điểm của dịch cô đặc là thể tích nhỏ, hàm lượng cao, dễ uống, vị ngọt thơm, có tác dụng tư nhuận bổ ích nên dùng để điều trị bệnh hư nhược mạn tính, cần dùng lâu dài như Bát trân ích mẫu cao...
• Cao nhuyễn: các vị thuốc tán mịn, phối hợp với tá dược có độ kết dính thích hợp (dạng dầu, dạng mỡ, dạng nước) để thành cao mềm dùng ngoài; trong đó, nếu dùng tá dược là dạng mỡ thì gọi là thuốc mỡ. Nhuyễn cao thường dùng để bôi ngoài da, niêm mạc hay bề mặt tổn thương; có tính đặc quánh và dính, sau khi bôi thì mềm dần và tan ra, làm cho thuốc dần dần được hấp thụ, thời gian tác dụng kéo dài, thường dùng để điều trị mụn nhọt, vết thương bỏng. Ví dụ: thuốc mỡ chữa bỏng Maduxin (cao sến, tá dược), kem giảm đau Atapain (dầu đà điểu, tinh dầu hương nhu, tinh dầu tràm...).
• Cao cứng: dùng dầu thực vật, sắc cùng với thuốc đến một mức độ nhất định, loại bỏ cặn bã, tiếp tục đun đến khi nhỏ được thành giọt, rồi quấy đều với lượng thích hợp oxyt chì (tuân thủ nghiêm ngặt quy cách bào chế vì có độc )..., sau đó làm lạnh để thành cao cứng. Khi dùng thì làm nóng cao lên rồi phết lên miếng vải hoặc miếng giấy đắp nơi tổn thương hoặc đắp vùng huyệt. Ưu điểm của cao cứng là thời gian tác dụng kéo dài, dễ sử dụng, dễ mang theo để điều trị bệnh tại chỗ hoặc toàn thân như mụn nhọt nhiễm trùng, chấn thương sưng nề, viêm khớp, đau lưng, đau bụng nội khoa... Ví dụ: Cẩu bì cao, Noãn tề cao.

Rượu thuốc

Thuốc đan

Thuốc dạng trà

Thuốc dạng thỏi

Thuốc thoa bôi

Thuốc đạn

Thuốc pha uống

Thuốc viên nén

Viên nang

Thuốc tiêm