Phòng bệnh mùa hè và mùa mưa theo Nam y Nam dược

Thiên nhiên luân chuyển bốn mùa, mỗi mùa mang một nét đặc trưng riêng về khí hậu, cảnh vật và cả những ảnh hưởng nhất định đến sức khỏe con người. Tại Việt Nam, hai mùa hè và mùa mưa với những đặc điểm khí hậu đối lập tạo nên những thách thức không nhỏ cho cơ thể. Mùa hè oi ả với nhiệt độ cao, nắng gắt dễ gây ra các chứng bệnh do "nhiệt" và "thử" (nắng nóng). Trái lại, mùa mưa với độ ẩm cao, mưa nhiều lại là điều kiện thuận lợi cho "thấp" (ẩm) và "hàn" (lạnh) xâm nhập, gây bệnh.

Từ ngàn xưa, cha ông ta đã đúc kết nên kho tàng y lý quý báu của Nam y - Nam dược, với triết lý "Thiên - Địa - Nhân hợp nhất", con người là một tiểu vũ trụ, luôn chịu ảnh hưởng và cần sống hòa hợp với đại vũ trụ là môi trường xung quanh. Việc hiểu rõ đặc điểm của từng mùa và áp dụng các phương pháp dưỡng sinh, phòng bệnh thuận theo tự nhiên không chỉ giúp chúng ta khỏe mạnh, ít bệnh tật mà còn là con đường để đạt đến sự cân bằng, an lạc trong cả thân và tâm.

I. Dưỡng sinh mùa hè – thanh nhiệt, dưỡng âm, trừ thử thấp

Theo y học cổ truyền, mùa hè thuộc hành Hỏa, tương ứng với tạng Tâm. Khí chủ đạo của mùa hè là "Thử" (nắng nóng) và "Thấp" (độ ẩm cao do những cơn mưa rào bất chợt). "Thử" là dương tà, có tính viêm nhiệt, dễ làm hao tổn tân dịch (phần chất lỏng trong cơ thể) và chính khí. "Thấp" là âm tà, có tính dính trệ, dễ gây cảm giác nặng nề, mệt mỏi, và làm tắc nghẽn sự vận hành của khí huyết.

1.1. Các mặt bệnh thường gặp vào mùa hè:

Say nắng, say nóng (Trúng thử): Khi làm việc hoặc đi lại quá lâu dưới trời nắng gắt, "thử nhiệt" xâm nhập vào cơ thể gây ra các triệu chứng như hoa mắt, chóng mặt, nhức đầu, mặt đỏ, mồ hôi ra nhiều hoặc không ra mồ hôi, da nóng, tức ngực, buồn nôn, nặng có thể dẫn đến hôn mê.

Các bệnh về đường tiêu hóa: Nắng nóng làm thức ăn dễ ôi thiu, tạo điều kiện cho vi khuẩn phát triển, gây ra các bệnh như tả, lỵ, tiêu chảy cấp, ngộ độc thực phẩm. Đồng thời, "thử thấp" xâm phạm vào tạng Tỳ Vị, làm suy giảm chức năng tiêu hóa, gây chán ăn, đầy bụng, khó tiêu.

Các bệnh ngoài da: Mồ hôi ra nhiều nhưng không thoát được do độ ẩm không khí cao dễ gây rôm sảy, mụn nhọt, viêm da, nấm da.

Bệnh tim mạch: Nhiệt độ cao làm tim phải làm việc nhiều hơn để giải nhiệt, dễ gây ra các cơn tăng huyết áp kịch phát, đột quỵ, đặc biệt ở người cao tuổi và người có bệnh nền.

Bệnh truyền nhiễm: Mùa hè cũng là mùa bùng phát của các dịch bệnh như sốt xuất huyết (do muỗi vằn phát triển mạnh), tay chân miệng, viêm não Nhật Bản.

1.2. Phép dưỡng sinh mùa hè thuận tự nhiên:

Nguyên tắc chung của dưỡng sinh mùa hè là "Thanh nhiệt, giải thử, ích khí, dưỡng âm, kiện tỳ trừ thấp".

Về sinh hoạt:

Thức khuya, dậy sớm (Ngủ muộn, dậy sớm): Mùa hè ngày dài đêm ngắn, dương khí thịnh. YHCT khuyên nên đi ngủ muộn hơn một chút (khoảng sau 10-11 giờ tối) và dậy sớm (5-6 giờ sáng) để thuận theo sự vận hành của dương khí trong tự nhiên. Tuy nhiên, "ngủ muộn" không có nghĩa là thức quá khuya.
Ngủ trưa: Một giấc ngủ trưa ngắn (khoảng 15-30 phút) vào giờ Ngọ (11h - 13h) là rất cần thiết. Đây là thời điểm tâm kinh vượng nhất, giấc ngủ ngắn giúp dưỡng Tâm, phục hồi năng lượng cho buổi chiều.
Tránh nắng gắt, giữ cơ thể mát mẻ: Hạn chế ra ngoài vào lúc nắng nóng đỉnh điểm (10h - 15h). Khi ra ngoài cần đội mũ rộng vành, mặc quần áo thoáng mát, thấm hút mồ hôi. Tránh thay đổi nhiệt độ đột ngột, ví dụ từ ngoài nắng nóng vào phòng điều hòa lạnh ngay lập tức.
Tắm nước ấm: Tắm bằng nước ấm giúp lỗ chân lông giãn nở, giải nhiệt, loại bỏ bụi bẩn và mồ hôi, giúp khí huyết lưu thông tốt hơn là tắm nước lạnh đột ngột.

Về luyện tập:

Nên tập thể dục vào buổi sáng sớm hoặc chiều mát với các bài tập nhẹ nhàng, uyển chuyển như đi bộ, yoga, thái cực quyền, khí công dưỡng sinh.
Tránh các vận động quá sức, ra mồ hôi quá nhiều làm tổn hao tân dịch và dương khí.

1.3. Món ăn bài thuốc Nam y Nam dược cho mùa hè:

Chế độ ăn uống mùa hè cần ưu tiên các thực phẩm có tính mát, vị nhạt, thanh đạm, dễ tiêu, có tác dụng thanh nhiệt, sinh tân, lợi thấp.

Các loại rau củ quả tính mát: Bí đao, mướp đắng (khổ qua), rau dền, mồng tơi, rau đay, dưa chuột, cà chua, rau má, diếp cá.

Các loại đậu: Đậu xanh, đậu đen, đậu đỏ là những vị thuốc quý giúp thanh nhiệt, giải độc, lợi tiểu.

Các loại dược liệu: Lá sen, ngó sen, râu ngô, mã đề, nhân trần, hoa hòe, kim ngân hoa có thể dùng hãm trà hoặc nấu nước uống hàng ngày.

Một số món ăn bài thuốc tiêu biểu:

Canh bí đao nấu tôm/thịt nạc: Bí đao vị ngọt, tính mát, có tác dụng thanh nhiệt, lợi tiểu, tiêu phù. Kết hợp với tôm hoặc thịt nạc băm để bổ sung dinh dưỡng.
Canh mướp đắng nhồi thịt: Mướp đắng (khổ qua) vị đắng, tính hàn, là vị thuốc "vàng" của mùa hè giúp thanh tâm hỏa, giải nhiệt, sáng mắt. Món canh này vừa là món ăn ngon, vừa giúp phòng chống rôm sảy, mụn nhọt.
Cháo đậu xanh lá sen: Đậu xanh thanh nhiệt giải độc, lá sen có hương thơm nhẹ, tính bình, giúp thanh thử, lợi thấp, an thần. Món cháo này rất tốt cho người bị say nắng, ăn uống kém, ngủ không ngon.
Nước sâm bí đao: Bí đao, thục địa, la hán quả, lá dứa, râu ngô... nấu thành nước uống giải khát, thanh nhiệt, lợi tiểu, là thức uống tuyệt vời cho những ngày hè oi ả.
Chè hạt sen long nhãn: Hạt sen có tác dụng dưỡng tâm, an thần, ích thận. Long nhãn bổ ích tâm tỳ, dưỡng huyết. Món chè này không chỉ giải nhiệt mà còn giúp cải thiện giấc ngủ.

II. Dưỡng sinh mùa mưa – trừ thấp tán hàn, kiện tỳ vị

Khi mùa hè qua đi, những cơn mưa kéo dài báo hiệu mùa mưa đã đến. Theo Nam y, mùa mưa thuộc hành Thổ (cuối hạ, đầu thu), tương ứng với tạng Tỳ. Khí hậu đặc trưng của mùa này là "Thấp" (ẩm ướt) và "Hàn" (lạnh). "Thấp" là tà khí có tính trọng trọc, dính trệ, dễ làm tổn thương dương khí, gây tắc nghẽn kinh lạc, đặc biệt là ảnh hưởng đến chức năng vận hóa thủy thấp của tạng Tỳ. Khi Tỳ bị thấp khốn, cơ thể sẽ sinh ra cảm giác nặng nề, mệt mỏi, ăn không ngon, tiêu chảy.

2.1. Các mặt bệnh thường gặp vào mùa mưa:

Bệnh đường hô hấp: Sự thay đổi nhiệt độ đột ngột, độ ẩm cao tạo điều kiện cho virus, vi khuẩn phát triển, gây ra các bệnh như cảm mạo (phong hàn hoặc phong nhiệt), cúm, viêm họng, viêm phế quản.

Bệnh về xương khớp: Người già, người có tiền sử bệnh xương khớp thường bị đau nhức tăng lên vào mùa mưa. Nguyên nhân là do "phong-hàn-thấp" xâm nhập vào kinh lạc, gây bế tắc khí huyết, dẫn đến đau, mỏi, tê bì.

Bệnh về da: Độ ẩm cao, quần áo lâu khô, ngâm nước bẩn khi lội đường ngập... là nguyên nhân gây ra các bệnh nấm da, ghẻ, nước ăn chân, viêm da cơ địa.

Bệnh đường tiêu hóa: Tương tự mùa hè, mùa mưa cũng dễ gây ra các bệnh tiêu chảy, tả, lỵ do nguồn nước và thực phẩm dễ bị ô nhiễm. Chức năng tỳ vị suy yếu do thấp tà cũng là một nguyên nhân quan trọng.

Sốt xuất huyết: Mùa mưa là mùa cao điểm của sốt xuất huyết do muỗi sinh sôi nảy nở trong các vũng nước đọng.

2.2. Phép dưỡng sinh mùa mưa thuận tự nhiên:

Nguyên tắc dưỡng sinh chính trong mùa mưa là "Ôn dương, tán hàn, kiện tỳ, trừ thấp".

Về sinh hoạt:

Giữ ấm cơ thể: Luôn giữ ấm cơ thể, đặc biệt là các vùng cổ, ngực, bụng, lưng và lòng bàn chân. Khi ra ngoài trời mưa, cần mặc áo mưa, đi ủng để tránh bị ẩm và lạnh. Nếu bị dính nước mưa, cần nhanh chóng lau khô người, thay quần áo và làm ấm cơ thể.
Giữ môi trường sống khô ráo: Thường xuyên lau dọn nhà cửa, sử dụng các biện pháp hút ẩm, mở cửa sổ vào những ngày hửng nắng để không khí lưu thông, tránh nấm mốc phát triển.
Ngâm chân nước ấm: Mỗi tối trước khi đi ngủ, ngâm chân bằng nước ấm pha gừng, muối hoặc ngải cứu giúp làm ấm kinh lạc, trừ hàn thấp, giúp thư giãn và ngủ ngon hơn.
Tránh ngồi lâu nơi ẩm thấp: Không nên ngồi trực tiếp xuống nền đất lạnh, ẩm để tránh hàn thấp xâm nhập vào cơ thể.

Về luyện tập:

Duy trì luyện tập thể dục đều đặn để tăng cường dương khí, lưu thông khí huyết, nâng cao sức đề kháng. Các bài tập phù hợp có thể thực hiện trong nhà như yoga, khí công, các bài tập giãn cơ.
Tự xoa bóp các huyệt vị như Túc tam lý (dưới đầu gối), Dũng tuyền (lòng bàn chân) để kiện tỳ, bổ thận, tăng cường chính khí.

2.3. Món ăn bài thuốc Nam y Nam dược cho mùa mưa:

Chế độ ăn uống mùa mưa nên tập trung vào các thực phẩm có tính ấm, vị cay, có tác dụng làm ấm cơ thể, trừ thấp, kiện tỳ.

Các loại gia vị tính ấm: Gừng, tỏi, hành, sả, nghệ, tía tô, kinh giới, hạt tiêu... là những vị thuốc quý giúp giải cảm, tán hàn, kích thích tiêu hóa.

Các loại rau củ: Bí đỏ, khoai lang, cà rốt, các loại rau gia vị.

Các loại thực phẩm khác: Thịt gà, thịt bò, cá chép, lươn... có tác dụng bổ khí huyết.

Một số món ăn bài thuốc tiêu biểu:

Cháo hành, tía tô: Đây là bài thuốc giải cảm phong hàn kinh điển. Gạo nấu cháo trắng, khi cháo chín cho hành lá, tía tô thái nhỏ, thêm chút gừng đập dập, ăn nóng sẽ giúp ra mồ hôi, giải cảm, trừ hàn.
Gà hầm gừng/ngải cứu: Thịt gà tính ôn, bổ khí huyết. Gừng tính ấm, tán hàn. Ngải cứu trừ hàn, ôn kinh. Món ăn này rất tốt để bồi bổ cơ thể, phòng cảm lạnh, giảm đau nhức xương khớp.
Cá chép nấu riềng mẻ: Cá chép kiện tỳ, lợi thủy. Riềng, mẻ có tính ấm, giúp kích thích tiêu hóa. Đây là món ăn vừa ngon miệng vừa có tác dụng trừ thấp, tốt cho người hay bị đầy bụng, ăn khó tiêu.
Trà gừng mật ong: Gừng tươi thái lát hãm với nước sôi, thêm chút mật ong. Uống nóng vào buổi sáng hoặc sau khi đi mưa về giúp làm ấm tỳ vị, phòng ngừa cảm lạnh.
Cháo ý dĩ, đậu đỏ: Ý dĩ kiện tỳ, lợi thấp. Đậu đỏ lợi thủy, tiêu phù. Món cháo này phù hợp cho những người có cơ địa thấp trệ, cảm thấy nặng nề, mệt mỏi, phù nhẹ vào mùa mưa.

Kết luận

Sống thuận theo tự nhiên là một trong những nguyên lý cốt lõi của YHCT phương Đông nói chung và Nam y - Nam dược Việt Nam nói riêng. Việc chủ động điều chỉnh lối sống, ăn uống, luyện tập theo đặc điểm khí hậu của mùa hè và mùa mưa không chỉ là phương pháp phòng bệnh hữu hiệu mà còn là nghệ thuật dưỡng sinh, giúp cơ thể luôn ở trong trạng thái cân bằng, khỏe mạnh.

BS. Tuấn Dương (Thọ Xuân Đường)